ZMIANY W KRAJOBRAZIE KULTUROWYM W MOJEJ OKOLICY - Konkurs - edukacja regionalna w szkole

ZMIANY W KRAJOBRAZIE KULTUROWYM W MOJEJ OKOLICY
Sprawozdanie z realizacji projektu

W roku szkolnym 2025/2026 nasza szkoła – Szkoła Podstawowa nr 36 im. C. Miłosza
w Rybniku przystąpiła kolejny raz do udziału w Konkursie - edukacja regionalna w szkole. Proszę Was pozostańcie wierni temu dziedzictwu… Jan Paweł II. Oprócz prowadzonych stałych działań związanych z edukacją regionalną, zrealizowaliśmy projekt „Zmiany w krajobrazie kulturowym naszej okolicy”. Grupę projektową stanowili: Dorota Owczarczyk, Alicja Owczarek, Karolina Listwoń , Antoni Pasławski, Hanna Tarkowska oraz Adam Watoła. Opiekunami projektu byli Jan Wieczorek i Mirosława Rydzkowska. W projekcie uczestniczyli również uczniowie klasy 8c i 7a oraz p. Agnieszka Zaik i p. Katarzyna Gumulak. W ramach spotkania zespołu projektowego omówiliśmy temat pracy i ustaliliśmy zakres podejmowanych działań oraz wyznaczyliśmy osoby odpowiedzialne za ich realizację.
Ponieważ krajobraz kulturowy to przestrzeń ukształtowana przez działalność człowieka, obejmująca zarówno elementy materialne, takie jak zabudowa, drogi czy infrastruktura, jak
i niematerialne – tradycje, styl życia czy relacje społeczne, mieliśmy nadzieję, że zaplanowane działania pozwolą dostrzec i zrozumieć zachodzące zmiany oraz ich wpływ na funkcjonowanie danego obszaru. Obserwacji poddaliśmy zmiany w centrum Rybnika oraz w dzielnicy Paruszowiec
i Boguszowice. Wnikliwej analizie poddaliśmy zmiany dotyczące jakości powietrza w naszym mieście. Osobnym elementem, który wzbudził nasze zainteresowanie był rozwój komunikacji.
Chcąc bliżej przyjrzeć się zmianom w Rybniku na przestrzeni dziejów uczniowie klasy 8c uczestniczyli w lekcji tematycznej w Muzeum w Rybniku. Zajęcia miały charakter interaktywny – mogliśmy nie tylko słuchać o historii ale także zobaczyć eksponaty z bliska i dowiedzieć się jak wyglądało życie mieszkańców regionu w przeszłości. Tego typu doświadczenia sprawiają, że historia przestaje być jedynie szkolnym tematem, a staje się czymś bardziej osobistym i zrozumiałym. Nabytą wiedzę uczniowie mogli wykorzystać bezpośrednio po zajęciach uczestnicząc w spacerze edukacyjnym podczas, którego zwracaliśmy uwagę na detale architektoniczne, układ przestrzeni oraz ślady przeszłości widoczne w miejskim krajobrazie. Staraliśmy się odnaleźć te miejsca, które były szczególnie ważne dla lokalnej społeczności: zarówno te , które uległy niewielkiej transformacji
(w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat) np. rynek w Rybniku jak i te, które nabyły nowe funkcje np. szpital Juliusz, jak i te, które zniknęły z mapy naszego miasta np. synagoga. Spacer pozwolił lepiej zrozumieć jak teoria łączy się z praktyką i jak zmiany kulturowe są zapisane w przestrzeni całego miasta Rybnika.
Analiza zmian kulturowych na terenie Paruszowca miała miejsce podczas lekcji w kl. 7a. Uczniowie pracując w grupach i korzystając z przygotowanych przez prowadzącą oraz samych uczniów materiałów fotograficznych, stron internetowych i informacji historycznych, analizowali zmiany jakie zaszły w wyglądzie i sposobie korzystania z tej przestrzeni - zarówno w zakresie gospodarczym, mieszkaniowym oraz rekreacyjnym. Budynki po dawnej hucie zyskują nowe życie służąc nowym zakładom pracy: np. Tenneco, Purmo, Pamtrans. Sąsiadujące z dawnymi zabudowaniami familoki nie zachwycają dziś urodą ale proces ich rewitalizacji już się rozpoczął. Po działającym przed laty basenie na Paruszowcu ledwo można zauważyć kamienne pozostałości pokryte zieloną szatą trawy ale w tym miejscu pojawiła się tężnia i inne rekreacyjne urządzenia. Podsumowując te zmiany można by rzec: coś się skończyło, coś się zaczyna.
Chcąc przeanalizować zmiany w dzielnicy Boguszowice, p. Jan Wieczorek zaprosił
na spotkanie z przedstawicielami uczniów klas 4-8 p. Romana Zakrzewskiego – lokalnego pasjonata historii. Już kilkukrotnie mieliśmy okazję oglądać różne jego zbiory, jednak to spotkanie było wyjątkowe, ponieważ p. Zakrzewski każde zdjęcie potrafił zlokalizować w czasie i przestrzeni pokazując w ten sposób jak bardzo zmienił się krajobraz kulturowy na przestrzeni lat. Boguszowice przeszły znaczącą transformację: z niewielkiej osady o charakterze rolniczym, poprzez ośrodek przemysłowy aż po współczesną dzielnicę miejską o zróżnicowanych funkcjach. Celem niniejszej pracy jest przedstawienie tych najważniejszych zmian w krajobrazie kulturowym Boguszowic oraz analiza ich przyczyn i skutków.
Jeszcze kilkanaście lat temu Boguszowice kojarzyły się przede wszystkim z rytmem pracy kopalni i osiedlami robotniczymi, które wyrastały wokół przemysłu. Dziś ten obraz powoli się zmienia, a krajobraz kulturowy dzielnicy staje się zapisem transformacji jaka dokonała się w całym Rybniku.
Najbardziej widoczne są zmiany w przestrzeni miejskiej. Dawne tereny przemysłowe tracą swoje pierwotne funkcje lub są modernizowane. Część z nich znika z krajobrazu, ustępując miejsca nowym inwestycjom – osiedlom mieszkaniowym, punktom usługowym czy terenom rekreacyjnym. To przesunięcie z przemysłu w stronę usług i życia codziennego zmienia sposób, w jaki mieszkańcy korzystają z przestrzeni.
Zmienia się także architektura. Obok starszych budynków zamieszkanych czasem jeszcze przez rodziny wielopokoleniowe, familoków i charakterystycznych bloków z wielkiej płyty pojawiają się nowsze budynki – bardziej zróżnicowane stylistycznie, często ogrodzone, z prywatnymi miejscami parkingowymi. Wprowadzają one inny model życia – bardziej zamknięty, mniej sąsiedzki niż dawniej. Starsi mieszkańcy zauważają, że kiedyś życie toczyło się „między blokami”, dziś częściej przenosi się do wnętrz mieszkań lub przestrzeni komercyjnych.
Ważnym elementem przemian są również miejsca spotkań. Tradycyjne punkty, takie jak lokalne sklepy czy targowiska, tracą na znaczeniu na rzecz większych sieci handlowych i centrów usługowych. Jednocześnie pojawiają się nowe formy aktywności – siłownie plenerowe, ścieżki rowerowe czy odnowione place zabaw. To zmienia styl spędzania wolnego czasu, szczególnie wśród młodszych mieszkańców.
W zorganizowanych w warsztatach terenowych brała udział klasa VIII c. Odbywały się one bezpośrednio w przestrzeni miasta, co pozwoliło nam spojrzeć na naszą dzielnicę -Boguszowice –
z innej perspektywy. Obserwowaliśmy zmiany w zabudowie, analizowaliśmy funkcje różnych miejsc oraz porównywaliśmy je z materiałami historycznymi. Tego typu zajęcia umożliwiły lepsze zrozumienie tego jak krajobraz kulturowy zmienia się w praktyce – nie tylko w teorii, ale w realnym otoczeniu, które mijamy na co dzień.
Istotnym elementem realizacji projektu z edukacji regionalnej były także warsztaty ekologiczne. Podczas tych zajęć zwracaliśmy uwagę na środowisko naturalne w mieście oraz wpływ działalności człowieka na jego wygląd i funkcjonowanie. Rozmawialiśmy o problemach takich jak zanieczyszczenie powietrza, gospodarka odpadami czy zmniejszająca się ilość terenów zielonych. Uczyliśmy się również, jak każdy z nas może dbać o najbliższe otoczenie – poprzez segregację śmieci, oszczędzanie energii czy korzystanie z bardziej ekologicznych środków transportu. Warsztaty te pokazały, że krajobraz kulturowy to nie tylko budynki i historia, ale także przyroda
i odpowiedzialność za jej ochronę. Warto nadmienić, że przeprowadzona przez p. Agnieszkę Zaik debata dotycząca jakości powietrza w naszym mieście unaoczniła uczniom nie tylko jak wielkie
i pozytywne zmiany zaszły w jakości powietrza ale także jak zmieniła się mentalność mieszkańców, którzy uświadomili sobie znaczenie dla środowiska swojego postępowania i dokonywanych wyborów np. w zakresie ogrzewania domów czy korzystania z różnych środków transportu . Wspomniane zajęcia były także powiązane z realizacją projektu Erasmus +.
W ramach kółka historycznego zorganizowano również konkurs plastyczny poświęcony zmianom w krajobrazie kulturowym. Uczniowie mieli za zadanie przedstawić jak zmieniały się Boguszowice na przestrzeni lat. Prace ukazywały zarówno dawne, przemysłowe oblicze dzielnicy, jak i jej współczesny wygląd. Konkurs pozwolił w twórczy sposób wyrazić wiedzę i refleksje
na temat zachodzących zmian a także pokazał, jak młodzi ludzie postrzegają swoją okolicę.
Realizując projekt doszliśmy do przekonania, że duże znaczenie ma zmiana tożsamości rybnickiej dzielnicy Boguszowice na przestrzeni ostatnich lat. Dawniej silnie związana z pracą
w przemyśle i wspólnotą robotniczą, dziś staje się bardziej zróżnicowana. Młodsze pokolenia często nie identyfikują się już z tradycją górniczą w takim stopniu jak ich rodzice czy dziadkowie. Widać to choćby w mniejszym znaczeniu dawnych symboli i zwyczajów, choć wciąż są one obecne podczas lokalnych wydarzeń czy świąt.
Jednocześnie niektóre elementy krajobrazu kulturowego pozostają trwałe. Układ ulic, stare familoki czy przestrzenie publiczne nadal przypominają o przemysłowej przeszłości dzielnicy
i miasta. To właśnie w ich sąsiedztwie najłatwiej dostrzec kontrast między „starym” a „nowym”.
Na przestrzeni wieków Rybnik zmienił się z rolniczej osady w duże uprzemysłowione miasto. W minionym stuleciu największą rolę odegrało w rozwoju rybnika górnictwo i przemysł choć poza centrum ludzie nadal uprawiali ziemię i hodowali zwierzęta. Kopalnie i zakłady przemysłowe dawały tysiącom ludzi zatrudnienie ale równocześnie powodowały degradację środowiska : hałdy, szkody górnicze, zanieczyszczone powietrze. Zmiany gospodarcze w trakcie transformacji ustrojowej doprowadziły do zamykania lub ograniczania pracy kopalń i dużych zakładów przemysłowych (np. Ryfama czy „Huta Silesia”) zmuszając ludzi do poszukiwania nowej pracy. Zjawisko to oraz świadome i celowe działania władz miasta i mieszkańców doprowadziły do poprawy stanu środowiska naturalnego szczególnie powietrza. Tereny poprzemysłowe poddawane są rewitalizacji – powstają nowe zakłady pracy, remontowane są familoki, prowadzi się działania aktywizujące mieszkańców.
Powstające nowe szlaki komunikacyjne ( w XIX wieku ) kolej a w ostatnich latach autostrada i droga szybkiego ruchu, przecięły szeroką ścieżką lasy, łąki, pola. Zmusiły część mieszkańców
do opuszczenia swoich domów ale równocześnie umożliwiły łatwiejszy dojazd do pracy oraz odciążyły centrum miasta.
Podsumowując, uważamy, że zachodzące zmiany są nieuniknione , bo wynikają ze zmian cywilizacyjnych, społeczno – gospodarczych oraz potrzeb mieszkańców.
Warto jednak docenić starania o zachowanie ważnych historycznie miejsc oraz lokalnych tradycji
i kultury oraz działania mające na celu rewitalizację w szeroko rozumianym tego słowa znaczeniu. Realizacja tego projektu uświadomiła nam, że jako Rybniczanie i Boguszowiczanie jesteśmy cały czas w drodze do przyszłości i to my sami decydujemy jak będzie wyglądać nasze miasto i nasza dzielnica za kilkanaście albo kilkadziesiąt lat.
Namacalnym, aczkolwiek niedoskonałym, efektem naszej pracy jest przygotowany przez nas reportaż.
Link do filmu:
https://drive.google.com/drive/folders/1CRtggA8NpTO6RYuYJNCS_WKsboeRxnFf